Pomiń polecenia Wstążki
Przeskocz do głównej zawartości
Nawiguj w górę
Logowanie
Doktorant
 

 Prawie wszystko o doktoratach

 

​Zapraszamy do zapoznania się z listą podstawowych pytań ważnych z punktu widzenia młodego naukowca. Autorem odpowiedzi jest prof. zw. dr hab. Kazimierz Kuciński. 

Samorząd Doktorantów SGH składa serdeczne podziękowanie Panu prof. dr hab. Kazimierzowi Kucińskiemu za udzielenie odpowiedzi na pytania doktorantów na temat istoty rozprawy doktorskiej i przewodu doktorskiego, które prezentujemy poniżej.

  1. Co to jest rozprawa doktorska?
  2. Czym różni się rozprawa doktorska od pracy magisterskiej?
  3. Czym się różni rozprawa doktorska od pracy habilitacyjnej?
  4. Czy są jakieś ramy objętościowe rozprawy doktorskiej?
  5. Co to jest konspekt rozprawy doktorskiej?
  6. Co to są tezy i hipotezy badawcze?
  7. Na czym polega otwarcie przewodu doktorskiego?
  8. Kiedy można otworzyć przewód doktorski?
  9. Co to są egzaminy doktorskie?
  10. Jakie kryteria należy spełnić, aby dopuszczonym do publicznej obrony pracy doktorskiej?
  11. Jak wygląda obrona pracy doktorskiej?
  12. Jakie pytania mogą zostać zadane na obronie pracy doktorskiej?
  13. Co to jest autoreferat?
  14. Kto jest obecny na obronie pracy doktorskiej?
  15. Jak wygląda obrona pracy doktorskiej, jeśli pozyskane do rozprawy dane były przekazane z klauzulą poufności?
  16. Jakie są kryteria recenzji pracy doktorskiej?
  17. Czy praca doktorska może być gdzieś opublikowana po obronie?
  18. Co to jest badanie naukowe?
  19. Skąd mam wiedzieć, że to, co badam jest problemem naukowym i badawczym?
  20. Skąd mam wiedzieć, że to, co chcę zbadać jest możliwe do zbadania?
  21. Czym różni się praca naukowa od ekspertyzy?
  22. Jakie są kryteria recenzji artykułów naukowych?

 

Co to jest rozprawa doktorska?

Chcąc wytłumaczyć istotę rozprawy doktorskie trzeba najpierw powiedzieć, czym są studia doktoranckie, ponieważ to pytanie jest zadane w ich kontekście. Otóż niegdyś studia doktoranckie, niezależnie od stopnia ich formalizacji, służyły wyłącznie kształceniu młodych badaczy i nauczycieli akademickich. Współcześnie, zgodnie z koncepcją tzw. procesu bolońskiego, służą także, jako trzeci poziom kształcenia uniwersyteckiego, zaawansowanej dydaktyce akademickiej realizowanej poprzez pracę badawczą. Tak, więc zawsze kluczowym elementem studiów doktoranckich były i są badania naukowe, czyli czynne uprawianie nauki, a rozprawa doktorska jest ich ukoronowaniem. Nie jest ona celem studiów doktoranckich, a jedynie narzędziem służącym realizacji ich celu. Nie chodzi, bowiem o to by w wyniku odbycia studiów doktoranckich napisać i obronić rozprawę doktorską, lecz o to by stać się doktorem nauk, czego świadectwem jest właśnie ta praca, ale nie tylko ona.

Rozprawa doktorska musi być potwierdzeniem umiejętności dostrzegania, sformułowania i rozwiązania problemu badawczego. Świadczy ona o tym, że jej autor opanował metody badawcze stosowane w danej dyscyplinie nauki i potrafi się nimi prawidłowo posługiwać, posiada pogłębioną wiedzę teoretyczną i specjalistyczną w zakresie tej dyscypliny, jest samodzielny i dojrzały intelektualnie, wie, co powinien wiedzieć, wie, czego nie powinien wiedzieć, wie czego nie wie, wie co chciałby wiedzieć, wie o co i jak pytać, a zarazem, o co pytać nie powinien.

Rozprawa doktorska powinna podejmować istotny z teoretycznego i praktycznego punktu widzenia problem badawczy, którego dotąd nikt nie postawił lub nie rozwiązał. Jej autor powinien udzielić odpowiedzi na pytanie, na które nauka nie zna jeszcze odpowiedzi i wnieść tym samym coś nowego do nauki przyczyniając się do jej rozwoju. Ten wkład może także polegać na udzieleniu na dane pytanie innej odpowiedzi niż udzielano jej dotychczas, bądź na nowej interpretacji znanych już zależności. Może także polegać na polemice z istniejącymi w nauce poglądami na dany temat i prowadzić do ich weryfikacji. Nie jest to zatem opis pewnej sytuacji, lecz jej pogłębiona analiza świadcząca o tym, że jej autor posiadł wszelkie niezbędne kompetencje do samodzielnego prowadzenia badań naukowych.

Przy ocenie rozprawy doktorskiej zwraca się zatem uwagę na sposób, w jaki został wybrany przedmiot badań oraz jak sformułowano i uzasadniono podjęty w odniesieniu do niego problem badawczy, jak również na to jak został osadzony w istniejącym dorobku teoretycznym i badawczym w danym zakresie. Ocenia się oryginalność tezy doktorskiej, sposób jej rozwinięcia w formie hipotez badawczych, metodologiczną poprawność badania empirycznego służącego ich weryfikacji oraz prawidłowość interpretacji uzyskanych wyników, jak również prób ich uogólnienia. Chodzi przy tym przede wszystkim o to, co dana rozprawa doktorska wnosi do nauki w sensie teoretycznym i metodycznym oraz jaka jest jej użyteczność praktyczna.

Praca doktorska jest zatem dziełem naukowym cechującym się krytycyzmem i innowacyjnością, podejmującym nowe problemy badawcze, penetrującym nowe obszary badawcze, stosującym i proponującym nowe metody badawcze, zwierającym nowe ujęcia i sposoby prezentacji znanych już wcześniej prawidłowości, ale zarazem jest to owoc uczenia się przez prowadzenie badania naukowego. Chodzi w niej o oryginalność, ale każde zawarte w niej twierdzenie musi być udokumentowane, uzasadnione i udowodnione.
    
 Musi ją bezwzględnie cechować obiektywizm, a więc jej autor nie może ulegać jakimkolwiek naciskom, czy sugestiom ideologicznym, bądź politycznym, lub własnym subiektywnym opiniom albo wyobrażeniom. Pisząc tę pracę trzeba podejmowane zagadnienie rozpatrywać z różnych punktów widzenia, uwzględniać wszystkie jego uwarunkowania, jak również odnieść się do poglądów wyrażanych na ten temat przez innych autorów eksponując rzecz jasna i uzasadniając własne zdanie na dany temat. Kluczowe znaczenie mają w tej pracy fakty, ich analiza wynikająca ze sformułowanej przez autora tezy badawczej oraz ich interpretacja zgodna z uzyskanymi wynikami, nawet gdyby nie były one zgodne z przyjętymi założeniami dysertacji i oczekiwaniami co do możliwych do sformułowania na jej podstawie ustaleń.
     
W rozprawie doktorskiej trzeba odkryć to, co dotychczas było ukryte, dostrzegać to, czego inni nie widzieli lub niewłaściwie interpretowali, ale trzeba to czynić zgodnie z zasadami obowiązującymi w poznaniu naukowym i mając na względzie rozwój nauki nie zaś cel praktyczny. Gdyby bowiem nadrzędny dla autora był cel praktyczny, a analiza była prowadzona niekoniecznie według prawideł obowiązujących w badaniu naukowym, mielibyśmy doi czynienia z ekspertyzą nie zaś z pracą naukową, jaką musi być dysertacja doktorska. Jej przedmiotem jest poszukiwanie współzależności i mechanizmów badanych zjawisk oraz warunkujących je czynników, zmierzające do nakreślenia trendu rozwojowego tych zjawisk, bądź dokonania uogólnień pozwalających na ich modelowanie. 

Pracując nad rozprawą doktorską trzeba zawsze pamiętać o tym, że jest to praca naukowa, a zatem musi spełniać trzy podstawowe funkcje nauki, a mianowicie opisywać badane zjawisko, wyjaśniać je i starać się przewidzieć jego przyszły rozwój, czyniąc to zarazem tak by świadomie wnieść do nauki nowy element i udowodnić swoją dojrzałość intelektualną jako badacza i naukowca. 


Czym różni się rozprawa doktorska od pracy magisterskiej?

Praca magisterska ma stanowić swego rodzaju podsumowanie odbytych studiów uniwersyteckich. Jej autor ma wykazać, że potrafi zastosować zdobytą wiedzę do rozwiązania prostego problemu naukowego, na ogół sformułowanego przez promotora, podczas gdy w przypadku dysertacji doktorskiej, to doktorant musi osobiście i samodzielnie sformułować temat i problem badawczy. Magistrant musi wykazać, że potrafi zebrać odpowiednią literaturę na dany temat i twórczo ją wykorzystać, że umie zebrać stosowny materiał empiryczny, podać go analizie i zinterpretować jej wyniki. Praca doktorska podejmuje natomiast złożone zagadnienie badawcze, jest oparta na szerokim spektrum literatury przedmiotu i rozległym badaniu empirycznym, przy czym kluczowe znaczenie ma w niej teza badawcza (doktorska), której nie oczekuje się od autora pracy magisterskiej. Ponadto rozprawa doktorska musi wnosić coś nowego do nauki, podczas gdy pracy magisterskiej nie stawia się takich wymagań.

Prace te różni także poziom intelektualny autora dający się dostrzec w czasie lektury. Jest to przede wszystkim kwestia rozległości wiedzy i sposobu jej traktowania. O ile praca magisterska jest raczej na ogół odtwórcza, z pewnymi tylko elementami oryginalnego myślenia, to doktorska jest przede wszystkim twórcza i innowacyjna. Prace te różni także objętość. Praca magisterska liczy na ogół, w naukach ekonomicznych, około stu stron, natomiast doktorska z reguły od dwustu do trzystu. Inny jest również stopień samodzielności autorów i inna rola promotora. O ile w przypadku pracy magisterskiej promotor jest raczej nauczycielem, to w przypadku rozprawy doktorskiej powinien być jedynie spolegliwym opiekunem.


Czym się różni rozprawa doktorska od pracy habilitacyjnej?

Zasadnicza różnica między rozprawą doktorską a habilitacyjną polega na trzech kwestiach. Po pierwsze, na poziomie, po drugie na tematyce, a po trzecie na samodzielności. Rozprawa habilitacyjna jest zdecydowanie bardziej intelektualnie wyrafinowana i świadczy o znacznie większej rozległości wiedzy, jaką dysponuje habilitant w stosunku do doktoranta, a także o zupełnie innym sposobie traktowania tego, co napisali na dany temat inni autorzy. Jest to kwestia sposobu dostrzegania i ujmowania problemów badawczych oraz osobowości naukowej autora. Znajduje to odzwierciedlenie w samym temacie pracy habilitacyjnej  i podejściu do niego. 

Poza tym autor rozprawy habilitacyjnej ma już na ogół ugruntowaną pozycję w środowisku naukowym i jego praca wyrasta z posiadanego dorobku naukowego. Podejmuje ona znacznie bardziej złożone problemy badawcze niż dysertacja doktorska i zmierza do o wiele bardziej skomplikowanych uogólnień. Inaczej podchodzi także do badań empirycznych. O ile praca doktorska jest raczej swego rodzaju raportem z pewnego badania, o tyle habilitacyjna stanowi z reguły syntezę wielu różnych badań. Jest to poza tym dzieło absolutnie samodzielne, pisane bez opieki promotora i to dzieło, które musi być opublikowane w formie książkowej.


Czy są jakieś ramy objętościowe rozprawy doktorskiej?

W zasadzie nigdzie nie jest powiedziane, jaka ma być objętość rozprawy doktorskiej. Jest to raczej kwestia zwyczajowa, a z drugiej strony wynika to z tego, co takiej rozprawie należy zawrzeć, jak również z praktyk stosowanych w danej dyscyplinie nauki. Rozprawy doktorskie przygotowywane przez adeptów nauk ekonomicznych mają na ogół od 200 do 300 stron znormalizowanego maszynopisu. Są obszerniejsze, jeśli autor zamieszcza aneksy z materiałem źródłowym, a skromniejsze, jeśli mają charakter bardziej sformalizowany. Zdarzają się prace mające zaledwie 100 stron, ale jest to niezwykle rzadkie i dotyczy raczej doktoratów z zakresu metod ilościowych w ekonomii. Dużo zależy zatem od specyfiki tematu rozprawy oraz predyspozycji autora. Recenzenci oczekują z reguły rozpraw mających około 200 stron, wychodzą bowiem z założenia, że doktorant powinien się wykazać umiejętnością syntetycznego wyrażania myśli.


Co to jest konspekt rozprawy doktorskiej?
     
Zanim przystąpimy do pracy nad rozprawą doktorską musimy opracować jej koncepcję. Zapis tej koncepcji stanowi właśnie konspekt rozprawy doktorskiej. Jest on podstawą do dyskusji nad planowanym badaniem prowadzonych na seminariach doktorskich, na zebraniach Katedr, w których przygotowywana jest dana rozprawa, na posiedzeniach komisji opiniujących prośbę o otwarcie przewodu doktorskiego (w niektórych Kolegiach w SGH istnieją takie komisje) oraz przy otwieraniu przewodu doktorskiego. 

Konspekt ten ewoluuje rzecz jasna przybierając coraz dojrzalszą formę w miarę postępów prac nad daną rozprawą doktorską. W konspekcie powinno być zawarte przede wszystkim uzasadnienie podjęcia danego tematu, osadzające go w istniejącym na ten temat piśmiennictwie i pokazujące jego znaczenie dla nauk ekonomicznych i praktyki gospodarczej. Poza tym należy w nim przedstawić cel rozprawy, jej tezę oraz hipotezy badawcze. Należy także określić zakres planowanego badania empirycznego oraz przedstawić metody, jakimi autor będzie się posługiwał zbierając i przetwarzając ten materiał.

W konspekcie rozprawy doktorskiej trzeba też zawrzeć planowany spis rozdziałów z ich podziałem na podrozdziały, czyli inaczej mówić makietę planowanej dysertacji. Inaczej mówiąc jest to po prostu zapis pomysłu na rozprawę doktorską. Pomocna w zrozumieniu istoty konspektu rozprawy doktorskiej i zapoznaniu się z zasadami jego sporządzania może być opublikowana przez Oficynę Wydawniczą SGH w roku 2007 książka „Doktoranci o przygotowywaniu konspektu pracy doktorskiej”  przygotowana pod redakcją prof. dr hab. Marianny Strzyżewskiej-Kamińskiej oraz powstała także pod Jej kierunkiem publikacja  „Selected methodological issues for doctoral students” (Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2009). W tej ostatniej książce na szczególne zainteresowanie osób przygotowujących konspekt rozprawy doktorskiej zasługuje tekst autorstwa Marianny Strzyżewskiej zatytułowany „Formulating a research proposal”, który można znaleźć na stronach od 9 do 28.


Co to są tezy i hipotezy badawcze?

Każda rozprawa doktorska musi mieć jasno i wyraźnie sformułowaną tezę badawczą (doktorską). Jest ona tak dalece immanentną składową pracy doktorskiej, że w kręgu kultury anglosaskiej mówi się wręcz nie o pracy, czy rozprawie doktorskiej, lecz o tezie doktorskiej, którą się przedstawia i której się broni. 

Teza doktorska jest pewnym założeniem, twierdzeniem, pytaniem lub konkluzją odnośnie przedmiotu badania, którą należy w rozprawie doktorskiej udowodnić na podstawie przeprowadzonego empirycznego studium danego zagadnienia. Jest ona formułowana na podstawie znajomości, zawartej w literaturze przedmiotu, ogólnej wiedzy na dany temat i z reguły dotyczy pewnego fragmentu naszej niewiedzy o tym zagadnieniu. Jest to coś, co wydaje się nam, że wiemy na ten temat, ale musimy o udowodnić, lub coś, czego nie wiemy, a chcemy wiedzieć.

Rozwinięcie tej tezy stanowią hipotezy badawcze, których formułowanie polega na zmianie formy gramatycznej pytania problemowego (będącego istotą tezy badawczej) na twierdzenie lub przypuszczenie. Istotną hipotez badawczych jest w zasadzie formułowanie pewnego przypuszczenia, co do współwystępowania lub współzmienności badanych zjawisk (hipotezy opisowe) lub ich genezy (hipotezy przyczynowo-skutkowe. Liczba formułowanych hipotez nie powinna być zbyt duża, zwłaszcza, że wymagają one potem udowodnienia w pracy. Na ogół praktykuje się rozwiązanie polegające na tym, że poszczególnym hipotezom odpowiadają konkretne rozdziały analityczne rozprawy doktorskiej. 

Sformułowanie tezy badawczej i jej rozwinięcie w postaci hipotez badawczych należy do trudniejszych etapów pracy nad rozprawą doktorską. Warto zatem sięgać do publikacji metodologicznych podejmujących związane z tym problemy. Przykładem takiego opracowania jest opublikowana w roku 2005 w Warszawie przez wydawnictwo Difin książka Jerzego Apanowicza zatytułowana „Metodologiczne uwarunkowania pracy naukowej”, gdzie kwestiom związanym z tezami i hipotezami badawczymi   poświęcono fragment od strony 73 do 79, a szczególnie wartościowa jest znajdująca się tam graficzna prezentacja tego czym jest i jak jest definiowana teza oraz hipoteza badawcza.


Na czym polega otwarcie przewodu doktorskiego?

Otwarcie przewodu doktorskiego oznacza uruchomienie przez Radę Naukową Kolegium (Wydziału, Instytutu) mającego uprawnienia do nadawania stopnia doktora nauk procedury zmierzającej nadania danej osobie tego stopnia naukowego. 

Uruchomienie tej procedury wymaga, aby zainteresowany doktorant złożył na ręce Dziekana podanie z prośbą o otwarcie przewodu doktorskiego. W podaniu należy podać proponowany tytuł rozprawy, która ma być przedmiotem tego przewodu oraz zwrócić się z prośbą o powierzenie obowiązków promotora w tym przewodzie wybranemu przez doktoranta doktorowi habilitowanemu lub profesorowi tytularnemu. Do podania należy załączyć zgodę potencjalnego promotora na objęcie opieki naukowej nad wnioskowaną rozprawą doktorską, jak również oświadczenie Kierownika Katedry, w której dana praca ma powstać, mówiące o tym, że koncepcja tej pracy była dyskutowana na zebraniu Katedry i uzyskała akceptację jej pracowników. W niektórych Kolegiach w SGH (np. w Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie) wymagana jest ponadto pozytywna opinia stosownej kolegialnej komisji  do spraw przewodów doktorskich. Do wniosku o otwarcie przewodu doktorskiego musi być ponadto załączony konspekt proponowanej rozprawy doktorskiej. 

Ten wniosek jest wnoszony przez Dziekana pod obrady Rady Naukowej Kolegium i jest przedmiotem dyskusji, w której bierze także udział wnioskujący o otwarcie przewodu doktorskiego doktorant. Zdarza się dość często, że w wyniku dyskusji na forum kolegialnej komisji do spaw przewodów doktorskich lub na forum Rady Naukowej Kolegium formułowane są wnioski modyfikujące tytuł rozprawy, bądź też jej tezę lub hipotezy i zakres badania, na podstawie którego ma być przygotowana. Następnie Rada Naukowa Kolegium w głosowaniu tajnym podejmuje decyzję o otwarciu danego przewodu doktorskiego i powierzeniu obowiązków promotora konkretnej osobie, na ogół ze swego grona, choć możliwe są też rozprawy doktorskie przygotowywane pod opieką naukową uprawnionych osób spoza grona członków danej Rady Naukowej. Ustalony przez Radę Naukową temat rozprawy doktorskiej nie powinien w zasadzie ulegać zmianom, a jeśli z jakichś merytorycznie uzasadnionych powodów, taka konieczność się pojawi wymaga to ponownego przeprowadzenia całej procedury, tak jakby otwierano dopiero przewód doktorski.


Kiedy można otworzyć przewód doktorski?

Przewodu doktorskiego nie należy otwierać zbyt wcześnie ani też zbyt późno. W zasadzie należy to robić wtedy, gdy praca jest w połowie gotowa. Chodzi bowiem o to, aby istniała stosunkowo łatwa możliwość dokonania ewentualnych korekt koncepcji danej dysertacji sugerowanych w procesie otwierania przewodu doktorskiego, a z drugiej strony aby istniała pewność, że dana koncepcja ma szanse skutecznej realizacji. Rady Naukowe Kolegiów lub Dziekani ustalają na ogół, w jakim procencie musi być zaawansowana rozprawa doktorska, aby istniały przesłanki uzasadniające otwarcie przewodu doktorskiego. Jest to na ogół 50%, albo nawet 60%. W przypadku istnienia takiego progu, zwracając się do Dziekana Kolegium i jego Rady Naukowej z wnioskiem o otwarcie przewodu doktorskiego doktorant powinien złożyć, potwierdzone przez proponowanego promotora, oświadczenie o stopniu zaawansowania rozprawy doktorskiej. 

Niezależnie od wspomnianych progów rozsądek nakazuje, aby otwierać przewód doktorski dopiero wówczas, gdy zostanie zakończone badanie empiryczne, na podstawie którego ma zostać przygotowana dana rozprawa doktorska i gdy zostanie zebrany cały materiał niezbędny do jej napisania.


Co to są egzaminy doktorskie?

Po złożeniu zaakceptowanej przez promotora rozprawy doktorskiej i uzyskaniu dwóch pozytywnych jej recenzji, doktorant może przystąpić do egzaminów doktorskich. Jest on zobowiązany do zdania egzaminu z przedmiotu kierunkowego oraz z przedmiotu uzupełniającego i języka obcego. Przedmiotem kierunkowym jest w SGH ekonomia lub zarządzanie w zależności od tego czy dany doktorant ubiega się o nadanie stopnia doktora nauk ekonomicznych w zakresie ekonomii, czy zarządzania. Przedmiotem uzupełniającym jest na ogół zarządzanie, gdy przedmiotem kierunkowym jest ekonomia  i na odwrót, chyba że Rada Naukowa Kolegium postanowi inaczej. Niektórzy doktoranci wybierają natomiast jako przedmiot uzupełniający filozofię.

Egzamin kierunkowy powinien być zdawany przed komisją, w której skład wchodzą egzaminator, promotor, recenzenci oraz dwóch lub trzech wyznaczonych przez Radę Naukową Kolegium samodzielnych pracowników naukowych. Komisji przewodniczy Dziekan lub wyznaczony przez niego samodzielny pracownik naukowy z grona członków rady naukowej Kolegium.

W komisji przyjmującej egzamin z przedmiotu naukowego zasiada, poza przewodniczącym,  egzaminator z danego przedmiotu i promotor. Egzamin trwa około 30 minut i polega na udzieleniu odpowiedzi na dwa pytania, przy czym pytania z języka obcego dotyczą na ogół problematyki rozprawy doktorskiej lub jej pola badawczego. 

Odpowiedzi na poszczególne pytania są oceniane według skali od 2 do 5, a w przypadku uzyskania ocen pozytywnych używa się, dla każdego z egzaminów, formuły mówiącej, że egzamin został zdany z wynikiem „zadowalającym” niezależnie od ocen uzyskanych za odpowiedzi na poszczególne pytania. Zdanie egzaminów doktorskich z wynikiem zadowalającym stwarza podstawy, poza dwiema pozytywnymi recenzjami, do postawienia na posiedzeniu Rady Naukowej Kolegium wniosku o przyjęcie rozprawy doktorskiej i wyznaczenie terminu jej publicznej obrony. Wniosek ten jest przyjmowany w głosowaniu tajnym i wymaga uzyskania zwykłej większości głosów.


Jakie kryteria należy spełnić, aby dopuszczonym do publicznej obrony pracy doktorskiej?

Należy napisać rozprawę doktorską, uzyskać jej akceptację przez promotora, uzyskać dwie pozytywne recenzje (jedną przygotowaną przez kompetentną osobę z grona członków danej Rady Naukowej i drugą przez zajmującego się problematyką, której dotyczy dana rozprawa, samodzielnego pracownika naukowego pracującego na innej uczelni), zdać z wynikiem zadowalającym egzaminy doktorskie z przedmiotu kierunkowego, przedmiotu uzupełniającego (dodatkowego) i nowożytnego języka obcego.


Jak wygląda obrona pracy doktorskiej?


Obrona pracy doktorskiej ma charakter publiczny tzn. może w niej uczestniczyć każda osoba zainteresowana przedmiotem bronionej rozprawy, przy czym każdy z uczestników publicznej obrony ma prawo zadawania doktorantowi pytań związanych z przedmiotem bronionej rozprawy. Obrony odbywają się przed Radą Naukową Kolegium, a obecnie na ogół przed powołaną przez nią na stałe lub okazjonalnie komisją złożoną z samodzielnych pracowników nauki. Komisje te mają na ogół od siedmiu do piętnastu członków, przy czym w skład komisji wchodzą recenzenci i promotor danej rozprawy doktorskiej. Broniona rozprawa musi być wyłożona do wglądu w Bibliotece SGH, a informacja o terminie i miejscu obrony musi być odpowiednio wcześniej skierowana do wszystkich krajowych placówek naukowych zainteresowanych problematyką danej rozprawy doktorskiej. 

Doktorant przygotowuje pisemny autoreferat bronionej rozprawy i dostarcza go przez Biuro Kolegium z odpowiednim wyprzedzeniem członkom komisji przyjmującej obronę danej rozprawy doktorskiej. Obrona rozpoczyna się od przedstawienia przez Przewodniczącego komisji przebiegu przewodu doktorskiego i sylwetki doktoranta (czasem prezentuje go jego promotor). 

Następnie doktorant wygłasza autoreferat, co powinno trwać około 15 minut, ale nie dłużej niż pół godziny. Z kolei recenzenci przedstawiają swoje recenzje i formułują dodatkowe pytania do doktoranta. Jeśli jeden z recenzentów jest nieobecny, jego recenzję odczytuje w całości wyznaczony członek komisji.

Po przedstawieniu recenzji Przewodniczący  komisji otwiera publiczną dyskusję, w której wszyscy obecni mają prawo zadawania doktorantowi pytań związanych z bronioną rozprawą. Na ogół pada około 10-12 pytań. Po zamknięciu listy dyskutantów doktorant przystępuje do udzielania odpowiedzi na zadane w recenzjach i dyskusji pytania. Niektórzy doktoranci odpowiadają na każde z zadanych pytań, inni próbują te pytania łączyć bacząc jednak, by każdy z pytających uzyskał odpowiedź na zadane pytanie. Udzielanie odpowiedzi na zadane pytania trwa na ogół około pół godziny. Może się zdarzyć, że po udzieleniu odpowiedzi na zadane pytania ktoś z zebranych zechce jeszcze doktoranta o coś zapytać, ale jest to niezmiernie rzadkie.

Po zakończeniu odpowiedzi na wszystkie zadane pytania Przewodniczący zamka jawną (otwartą) część obrony i prosi doktoranta oraz gości o opuszczenie sali obrad. Na sali pozostają tylko członkowie komisji oraz protokolant, który przez cały czas trwania obrony notuje jej przebieg, a po jej zakończeniu przedstawia protokół zawierający zapis wszystkich zadanych doktorantowi pytań i odpowiedzi, jakich na nie udzielił doktorant. W części niejawnej posiedzenia członkowie komisji przeprowadzają dyskusję oceniającą pracę będącą przedmiotem obrony i przebieg samej obrony, a następnie w głosowaniu tajnym wypowiadają się na temat przyjęcia obrony. Jeśli wynik głosowania jest pomyślny, sporządzany jest wniosek do Rady Naukowej Kolegium  o nadanie broniącemu się doktorantowi stopnia doktora nauk. Następnie Przewodniczący zaprasza ponownie do Sali obrad wszystkich uczestników obrony i ogłasza jej wynik. Z kolei zabiera głos doktorant dziękując wszystkim, którzy okazali mu wsparcie w trakcie przygotowywania rozprawy doktorskiej, która została właśnie obroniona.


Jakie pytania mogą zostać zadane na obronie pracy doktorskiej?


Na obronie pracy doktorskiej pytania zadają recenzenci, członkowie komisji przyjmującej rozprawę doktorską i przybyli goście. Pytania dotyczą wyłącznie tematyki będącej przedmiotem bronionej rozprawy doktorskiej lub kwestii bezpośrednio z nią związanych. Pytający proszą na ogół o wyjaśnienie niezbyt jasnych sformułowań zawartych w rozprawie i jej autoreferacie chcą, aby doktorant wyjaśnił stosowane metody badawcze i sposób prowadzenia badania empirycznego, by uzasadnił przesłanki skłaniające go do dokonanych uogólnień, by przedstawił powiązania przeprowadzonego badania z literaturą przedmiotu, lub by wytłumaczył praktyczne znaczenie przeprowadzonego badania. Czasem pojawia się prośba o aktualizację, gdy praca dotyczy na przykład sytuacji sprzed roku lub dwóch, a dane zjawisko zmieniło się w tym czasie w sposób radykalny. Niekiedy pojawiają się również głosy polemizujące z tezami autora i poddające w wątpliwość ich zasadność.

Aby zorientować się, jakie pytania padają podczas obrony pracy doktorskiej i jak doktoranci radzą sobie z odpowiedziami na te pytania najlepiej skorzystać z możliwości, jakie stwarza otwarty charakter obron i po prostu udać się na kilka z nich w różnych kolegiach, tak by uzyskać pełny przegląd możliwych sytuacji i stosowanych procedur.

Co to jest autoreferat?

Autoreferat jest syntetyczną prezentacją bronionej rozprawy doktorskiej. Ma wersję pisaną o objętości w granicach 7-15 stron znormalizowanego maszynopisu, którą doktorant składa na dwa – trzy tygodnie przed terminem obrony oraz trwającą od 15 do 30 minut wersję mówioną, którą doktorant przedstawia w czasie obrony. W autoreferacie przedstawia się uzasadnienie podjęcia danego tematu, charakteryzuje dorobek naukowy istniejący w danym zakresie, osadza temat w literaturze przedmiotu, formułuje tezę doktorską i wynikające z niej hipotezy badawcze, omawia stosowane metody badawcze i przeprowadzone badanie empiryczne, a przede wszystkim prezentuje uzyskane wyniki, czyniąc to tak by dla słuchaczu jasnym stało się to, że doktorant udowodnił postawioną tezę. Autoreferat powinien także zawierać omówienie układu pracy oraz charakterystykę poszczególnych rozdziałów bronionej dysertacji. 

Niezwykle ważny jest sposób, w jaki doktorant przedstawia w czasie obrony swój autoreferat, ponieważ daje tym samym próbkę swoich umiejętności dydaktycznych oraz swego rodzaju pokaz swojej osobowości, osobistej kultury erudycji i sprawności językowej, czyli inaczej mówiąc dowód, że nie tylko pisze jak doktor, ale i mówi jak doktor. Współcześnie podczas obrony doktoranci wykorzystują na ogół prezentacje typu „Power point”, co jest wskazane, ale wymaga by doktorant mówił, a nie czytał tekst z ekranu.


Kto jest obecny na obronie pracy doktorskiej?
 

Na obronie pracy doktorskiej obecni są członkowie komisji przyjmującej obronę, promotor, recenzenci (przynajmniej jeden), osoby zainteresowane tematem, przyjaciele doktoranta, a czasem także członkowie jego rodziny.


Jak wygląda obrona pracy doktorskiej, jeśli pozyskane do rozprawy dane były przekazane z klauzulą poufności?


Z zasady należy unikać sytuacji, w których praca doktorska byłaby oparta na danych poufnych, ponieważ utrudnia o zachowanie warunku otwartości i transparentności przewodu doktorskiego. Jeśli jednak ta sytuacja musi bezwzględnie wystąpić, to należy w rozprawie zakamuflować dane tak, aby nie mogły być odniesione do konkretnego podmiotu. Stosuje się wtedy kody służące do oznaczenia badanych podmiotów. W rozprawie doktorskiej nie chodzi bowiem o fotografię badanego podmiotu, czy stanu, lecz o jego analizę. Możliwe jest nadanie rozprawie doktorskiej klauzuli poufności, ale osobiście nie jest mi znany taki przypadek i nie sądzę, by istniała rzeczywista potrzeba stosowania takiej procedury.

 Poufność danych można zachować przez odpowiednią redakcję tekstu, trzeba jednak zawsze przed upublicznieniem pracy uzyskać na to zgodę podmiotu udostępniającego w trybie poufnym dane wykorzystane w pracy. Można też zastosować rozwiązanie polegające na tym, że praca składa się z części jawnej i poufnej, czyli ma niejako dwa tomy – jawny i poufny.



Jakie są kryteria recenzji pracy doktorskiej?

Recenzent, ma odpowiedzieć na pytanie, czy podjęty przez doktoranta temat jest waży dla nauki i czy jest nowatorski, ma stwierdzić czy doktorant zna literaturę przedmiotu i czy potrafi ją twórczo wykorzystać, ma ustalić czy doktorant zna i prawidłowo stosuje właściwe dla danej dyscypliny naukowej i dla danej problematyki metody badawcze, ma powiedzieć czy doktorant umie prawidłowo zaplanować, zorganizować i przeprowadzić badanie empiryczne, a następnie poprawnie zinterpretować jego wyniki,  ma również ocenić poprawność warsztatu pisarskiego doktoranta. 

Inaczej mówiąc przedmiotem recenzji jest waga tematu i jego oryginalność, znajomość literatury przedmiotu i sposób wykorzystania tej literatury, poprawność metodologiczna i metodyczna rozprawy oraz zasadność formułowanych tez i uogólnień.


Czy praca doktorska może być gdzieś opublikowana po obronie?

Oczywiście, że może i bardzo często rozprawy doktorskie są publikowane w formie artykułu lub kilku artykułów lub w formie książkowej. Publikacje książkowe mają jednak swoje prawa i w związku z tym na ogół rozprawy doktorskie są publikowane jako książki po dokonaniu pewnych zmian redakcyjnych sugerowanych przez wydawcę i powołanego przez niego recenzenta wydawniczego. Zmiany te polegają z reguły na zmianie tytułu na bardziej syntetyczny i „rynkowy” oraz na ograniczeniu warstwy empirycznej. Niekiedy Wydawca prosi o dokonanie pewnych uzupełnień związanych z jego koncepcją edytorską serii, w której ma się ukazać dana pozycja.


Co to jest badanie naukowe?

Niezmiernie trudno odpowiedzieć w takiej skrótowej formie na to pytanie, ponieważ ta kwestia jest fundamentalnym zagadnieniem metodologii badań naukowych. Chcąc się dowiedzieć, co to jest badanie naukowe i czym różni się poznanie naukowe od nienaukowego warto na przykład zajrzeć do rozdziału pierwszego i drugiego napisanej pod moją redakcją ksiązki „Doktoranci o metodologii nauk ekonomicznych” wydanej przez Oficynę Wydawniczą SGH w roku 2007, a także do pierwszego rozdziału książki „Współczesna metodologia nauk ekonomicznych” autorstwa Hanny Adamkiewicz – Drwiłło wydanej przez Dom Organizatora w Toruniu w roku 2008 oraz pierwszego rozdziału pracy Stanisława Stachaka „Podstawy metodologii nauk ekonomicznych” wydanej przez „Książkę i Wiedzę” w Warszawie w roku 2006. Pisze na ten temat również  Jerzy Apanowicz w drugim rozdziale książki „Metodologiczne uwarunkowania pracy naukowej” wydanej przez Difin w Warszawie w roku 2005. Cennym uzupełnieniem tych uwag jest pierwsza część (str. 16-110) interesującej książki „Metody badawcze w naukach społecznych”, którą napisali Chava Frankfort-Nachmias i David Nachmias, a wydało w roku 2001 poznańskie wydawnictwo Zysk i Spółka.


Skąd mam wiedzieć, że to, co badam jest problemem naukowym i badawczym?

Ta wiedza wynika przede wszystkim ze znajomości metodologii badań naukowych, bez której nie należy przystępować do pracy nad rozprawą doktorską. Wynika ona także ze znajomości literatury przedmiotu. Doktorant musi najpierw bardzo dużo przeczytać, aby móc samemu zacząć uprawiać naukę, bo to teoria mówi nam, co mamy badać i jak mam o czynić.

Poza tym doktorant ma od tego promotora, aby mu uzmysłowił, co jest problemem naukowym, a co nim nie jest, co warto badać, a czego badać nie warto w ogóle lub nie na poziomie doktoratu. Odpowiedzi na to pytanie służą także dobrze zorganizowane seminaria doktorskie, na których powinno się przedstawiać swoje pomysły badawcze oczekując ich oceny i rady bardziej doświadczonych kolegów.


Skąd mam wiedzieć, że to, co chcę zbadać jest możliwe do zbadania?

Odpowiedzi na to pytanie doktorant ma prawo oczekiwać od swojego promotora. Promotor jest między innymi właśnie między innymi po to, aby służył radą i pomocą przy rozstrzyganiu tej kwestii. Pomocni mogą się tu także okazać inni badacze, których należy się radzić i z którymi trzeba rozmawiać o swoich zamierzeniach badawczych wykorzystując do tego wszelkie możliwe sposobności. 

Bywa jednak i tak, że wszyscy mówią doktorantowi, że danego tematu nie da się zrealizować, bo myślą w tradycyjny i często po prostu schematyczny sposób, nie mając wystarczającego zapału i determinacji do podjęcia danego tematu, a tymczasem okazuje się, że temat można zrealizować, choć bywa to niekiedy niezmiernie trudne i wymaga sporej dozy inwencji oraz wysiłku i to nie tylko intelektualnego. 

Warto bowiem czasem w badaniu naukowym i nie tylko w badaniu naukowym postępować według rekomendacji zawartej w wierszu nieznanego angielskiego autora zatytułowanym „shortMan”. Fragment tego wiersza zatytułowany „4” pojawił się w październiku 2009 na oknach niektórych wagoników warszawskiego metra. W moim wolnym tłumaczeniu brzmi on tak:

                       „Zatrzymaj się, by iść.
                       Od prawej ku sercu pisz.
                       Jutrzejszy obiad zjedz już dziś.
                       Jedź pod prąd, wszak z zasad drwisz.”
 

Czym różni się praca naukowa od ekspertyzy?

Ekspertyza jest wykonywana na zlecenie konkretnego podmiotu gospodarczego lub konkretnej instytucji, bądź organizacji. Jej celem jest rozwiązanie konkretnego problemu praktycznego lub dostarczenie wyczerpującej informacji na dany temat. Ma ona na ogół charakter opisowy i nie wymaga osadzenia w istniejącym na dany temat dorobku naukowym zawartym w literaturze przedmiotu. Jeśli nawiązuje do literatury naukowej, to tylko w celach narzędziowych.
 Natomiast praca naukowa jest podejmowana w celu rozwiązania problemu naukowego i powinna wnieść coś nowego do istniejącego dorobku naukowego. Musi opierać się na istniejącej na dany temat literaturze i  musi być przeprowadzona z zachowaniem pełnego obiektywizmu, którego zasady niestety nie zawsze są przestrzegane przy opracowywaniu ekspertyz. Poza tym badanie naukowe, na podstawie którego powstają prace naukowe musi być przeprowadzone w taki sposób, aby zawsze i wszędzie można je było powtórzyć, czyli dokonać jego replikacji, co wymaga dokładnego podania metod stosowanych przy zbieraniu materiału empirycznego i jego przetwarzaniu. Ponadto w pracy naukowej kluczowe znaczenie ma sformułowanie tezy badawczej i rozwijających ją hipotez badawczych, czego nie wymaga się od ekspertyz. Inny jest również styl pisarski ekspertyz, a inny prac naukowych. Jest to po prostu inna konwencja pisarska.


Jakie są kryteria recenzji artykułów naukowych?

Recenzując artykuły naukowe zwraca się przede wszystkim uwagę na to czy dany tekst podejmuje interesujące i ważne zagadnienie naukowe, czy wnosi coś nowego do nauki i czy jego autor jest dobrze zorientowany w literaturze przedmiotu. Ważne jest także to czy dany tekst jest zgodny z profilem i poziomem naukowym periodyku, w którym ma być opublikowany. 

Oceniając tego typu teksty zwraca się także uwagę na to, w jakiej konwencji jest utrzymany dany artykuł i czy tę konwencję konsekwentnie zachowuje, a więc czy jest to artykuł o charakterze teoretycznym, pojęciowym (definicyjnym) metodologicznym, metodycznym, źródłowym (prezentującym wyniki jakiegoś badania naukowego), czy polemicznym. 

Istotny jest także język, jakim posługuje się autor, jak również ważna jest forma językowa, jaką autor nadał swojemu tekstowi. Chodzi o to, aby tekst zachęcał do lektury i by wnosił coś nowego, bądź był nowym spojrzeniem na wprawdzie znane już zagadnienia, ale zupełnie inaczej postrzegane i interpretowane.